Kanser tedavisine umut ışığı

Nobel Kimya Ödülü sahibi Prof. Morten Meldal, kanser tedavisinin yan etkilerini ortadan kaldıran bir yöntem üzerinde çalıştıklarını belirterek, "Hayalimiz, kanserin diğer hastalıklar gibi, mevcut kanser tedavisi görülen yan etkileri olmayan bir ilaçla tedavi edilmesidir." dedi. Meldal, molekül aralıklarının hızlı ve verimli bir şekilde kenetlenmesini sağlayan "klik kimyası"nın izinleri atanır ve bu reaksiyonların canlı olarak büyütülmesi, doğal boyutlarda bozulmadan saklanmasına izin veren "biyoortogonal kimya" bölümleriyle buluşur ve 2022'de Nobel Kimya Ödülü'ne uygun kalitededir. Meldal, Orta Doğu Teknik Üniversitesinde (ODTÜ) bir dizi etkinliğe giriş noktası Türkiye'de, klik kimyasının kanser ve Alzheimer tedavisi potansiyeli, ilaçla ayrıştırılan atıkların engellenmesi su bazlı sentezleme yöntemleri, yapay zekanın bölgesel büyüme oranlarındaki gelişim ve Nobel sonrası bakım rejimi özel yaşantısını AA raporine anlattı. "Hayatımı bir gecede değiştirdim" Türkiye'de üniversite eğitimiyle bir araya geldiniz. Bu ziyaretten edindiğiniz kişisel izlenimler neler? ODTÜ'deki birçok genç yetenekle tanışma ayrıcalığına sahip olduğum için çok mutluyum. Hem üniversitenin araştırma olanaklarından hem de buradaki eğitim içeriğinden, tüm müfredattan çok etkilendim. ODTÜ'nün sahip olduğu yüksek kaliteli eğitimin sürdürülmesinin çok önemli olduğunu düşünüyorum. Öğrencilerin soru-cevap bölümündeki yönelttikleri soruları gerçekten mükemmeldi, onların da kılavuzlarını arıyorlar, bu ilk adım. Bu talimatları nasıl bulacağımızı, nasıl ulaşacağımızı ve sorunlardan nasıl kaçınacağımızı tartıştık, umarım söylediklerime çok katıldılar. Bilimdeki birçok sorun, başarısızlıkla ve tasarlandığı gibi çalışmaların projelerle geliştirilmesi. Öğrenciler de sorun yaşıyorlar ve bunun devamını sağlamak zorundalar. Benim çözümüm, ilerideki hedef molekülden ziyade eldeki molekülle ve anla ilgilenmek. Yani süreçle ilgilenirsiniz, son adıma giden yolda küçük başarılar yaratır ve bunların her birini gerçekten iyi başarılar olarak görür. Bu sayede insanların çalışmalarını gerçekten çok ilgi duymalarını sağlar. Bizim yarattığımız çevre krizi nedeniyle gelecekleri hakkında bilmiyorlar, bunu gelecekleri için gerçek bir sorun olarak görüyorlar. Araştırmalarıyla bu konuyu takip etmek ve yardımcı olup olamayacaklarını görmek istiyorlar. Genç neslin daha az değil, daha fazla eğitim alması çok önemli. Daha fazla eğitim son derece önemli çünkü eğitim, bütün yatırımlardan daha yüksek getiri sağlıyor. Bir cins, uzun vadeli en yüksek getiriyi sağlayan eğitim sağlar. Kimileri klik kimyasını "moleküler bir lego seti" olarak açıklıyor. Buna benzemeye katılabiliyor musun? Siz klik kimyasını basit bir benzetmeyle açıklayacak olsaydınız bu ne olurdu? Legoya da benzetebilirsiniz ama bence cırtcırta daha çok benziyor. Cırtcırt birleşen uyan iki belirtilenden oluşur, çevredeki diğer yöntemlere uyulur ama birbirine yapıştırılarak tutulur. Klik kimyası da aynı şekilde ve aslında bu çok karmaşık yeni düzenli yapı oluşturmamızı sağlar. Bitkisel sistemlerda olduğu gibi, molekülün tek bir sürecinin olduğu destek oluşumlarımız mevcuttu. Mesela bir proteinle etkileşime girdiğinde anksiyeteyi gideren bir molekül veya ağrıyı gideren bir molekül gibi. Ama şimdi, adeta küçük karmaşık robotlar gibi birkaç farklı işlevi yerine getirebilen moleküller oluşturabiliyoruz. Bu da fonksiyonel molekülleri tek bir araya getirebilmemizle mümkün oluyor. Çok daha doğru, hızlı ve sürecin tamamını suda görmek için bir bakıma daha çevreci şekilde yapılıyor. Bu çalışmanızın Nobel ödülü ile sonuçlanacağını tahmin etmiş olsaydınız, sertifika kalitesinin ilk başarılarında neler hissediyorsunuz? Çok yoğun duygular belirtileri çünkü Nobel ödülü bilimde ortaya çıkması en yüksek takdir ve onur. Elbette çok mutludum. Hatta hayatta bir gecede değiştirildi çünkü bir bilim insanı olarak neler yapabileceğiniz ve davet edildiğiniz konusunda çok etkili. Araştırmalarım da Nobel ödülü sayesinde mümkün oldu. Araştırmalarıma devam edebiliyorum, şu anda 72 yaşındayım ve hala çok aktif bir şekilde araştırma yapıyorum. Bunun gerçek bir ayrıcalık olduğunu ve muhtemelen Nobel ödülünün başarısını düşünüyorum. Çalışmamın Nobel ödülünü kazanacağını tahmin edemedim, çünkü asıl hedefim hiçbir zaman olmadı. Niyetim anısını yaşamak. Şu anda düzenli incelemelerle tamamen ve kalarak çalışıyorum. Gelecekteki uygulamalara pek kafa yoruyorum. Bu kesintilerin genişlemesi de ancak 4 yıl sonra, temel çalışmamıza yapılan atıflar katlanarak artmaya başlayınca keşfetmeye başladım. Bu da elbette özel bir şeyin gidişatının iyi bir göstergesidir. Bu sayede işlemden hemen sonra bu araçtan faydalanmaya başladık, her türlü kurumsal yapı ve sentezde kullanıldık. Klik kimyasının bu kadar ilgi göstermesinin nedeni, birçok farklı alanda çok faydalı olması. Tıpta, sistemin diğer sistemlerini etkilemeden, belirli bir tarafa karşı daha yüksek spesifikliğe, daha yüksek seçiciliğe sahip yeni ilaç türleri üretebilirsiniz. İlaç sentezlemek için klik kimyasını kullanabilir ve bunu çevre dostu olarak gerçekleştirebilirsiniz, çünkü bu teröristler suda yapılıyor. Klik kimyasını, iletken malzemeler molekülerki moleküller sayesinde güneş ışığını yakalayabilen özellikler gibi tamamıyla yeni özellikler üretmek için kullanabilirsiniz. Çeşitli alanlarda kullanılabiliyor, bu nedenle bu kadar popüler hale geldi. "Bununla alakadar olmazsak önümüzdeki yıllarda dramatik şekilde artacak" Evrimsel Kimyasal Biyoloji Merkezi'ndeki mevcut araştırmalarınızın temel odak noktası nedir? Bilimsel literatüre önemli katkı sağlayacak yeni bilimsel elde ettiğiniz mi? Ettiğimi düşünüyorum, son zamanlarda peptit alanında çok iyi sonuçlar aldık. Peptitler, proteinlerin küçük parçalarıdır. Peptitleri suda sentezleme yöntemi geliştirildi, yani bunlar tamamen suda üretilebiliyor. Ayrıca şu anda onkoloji üzerine de hizmet, kanserde hedefe yönelik tedavilerin yeni yollarını arıyoruz. Bence orada da çok iyi sonuçlar elde ediyoruz ve gelecek için çok güzel planlarımız var. Onkoloji alanında, özellikle kanser hastalığının çalıştığını belirttiniz, bunu detaylandırabilir misiniz? Detay vermeme taraftarıyım, çünkü bu oldukça yeni bir konu ve yayınlamadan önce haberi ifşa etmek istemiyoruz. Ancak boyutu söyleyebilecek şey, kanseri öldüren ilacı, çok seçici şekilde kanser sunmayı amaçlayan yeni bir yol bulmayı hedefliyoruz. Hayalim, kanserin diğer hastalıkları gibi, yaygın olarak mevcut kanser tedavisi görülen yan etkileri olmayan bir ilaçla tedavi edilmesidir. Yani hayatta kalan diğer tüm bakımlarla uyumlu olup saç dökülmesine ve bununla birlikte diğer kayıtlı yol açmayan bir kanser ilacı. Yan etkileri ortadan kaldırmayı mı kastediyorsunuz? Yan etkileri ortadan kaldırır ve ortadan kaldırmayı sağlar. Tercihen birçok kanser türünde genellenebilecek bir şey yapmak bunu yapmak. Çünkü kanser tek bir hastalık değil, çok farklı iletilenlerden oluşuyor. Kanserde hedef alabileceğiniz bazı ortak etkenler var. Modern toplumdaki diğer büyük engel ise taşıyıcı, Alzheimer, bunama ve diğer nörodejeneratif iletimdir. Bence bu çok önemli bir alan, çünkü bununla alakadar olmazsak önümüzdeki yıllarda dramatik şekilde artacak. 2050'de dünyada 150 milyon insanın Alzheimer'dan etkileneceği tahmin ediliyor. Şu anda neredeyse sonuna kadar ulaştı, yani gerçekten ciddi bir sorun ve sürekli artıyor. Yani Alzheimer ve bunamayı da mı tedavi yöntemi? Bunu başarabilir miyim bilmiyorum ama kesinlikle bu yönde çalışmak istiyorum. Beyindeki plaklardan ve plaklarda üretilen toksik maddelerden kurtulmaya çalışıyoruz. Bu amaçlanan, beyindeki plakları adlandıran lifleri çözebilen bazı moleküllerimiz var ancak bu molekülleri beyne ulaştırmak ve aktif hale getirmek çok zordur. Bu nedenle, kan-beyin bariyerini tamamlayarak ulaşmayı başarabildik. Bu da çok aktif olduğumuz bir diğer alan. "İnternetteki yanlış bilgiler, bir yapay zeka için çok yetersiz bir öğrenme kurulumu" Yapay zeka, güncel olarak her alanı dönüştürüyor, bu gelişmeleri sergiliyoruz? Sizce yapay zeka, Nobel ödülüne layık görülen araştırma ve hesaplamalar için gereken süreyi kısaltabilir mi? Bilgisayarlarımızda eskiden olduğu gibi, yapay zeka da araştırmayı hızlandıracak, toplumdaki birçok farklı süreci hızlandıracak. Bu bir araç, bağımsız bir varlık değil. İnsanlar olarak hediyeler bir araç ancak gerçekten var olan, insan sezgisiyle ve benzeri şeylerle de rekabet edebilen bir yapay zekaya sahip olmak için bilinç oluşturmak gerekiyor. Bu da muhtemelen yapay zekanın bir sonraki adımı. Farklı bir bilgisayar türü, beyin ağını taklit eden bir bilinç oluşturursanız, insanın araştırma süreciyle gerçekten rekabet edebilen bir şey başarabilirsiniz. Yapay zeka bileşenlerinin tüm parçaları içinde barındırılır. Yani yapay zekayı doğru bilgiyle beslerseniz, size çok iyi sonuçlar verir. Ancak internetteki yanlış bilgiler, bir yapay zeka için çok yetersiz bir öğrenme kurulumu. Çok büyük miktarda bilgi var ancak yapay zeka, kendi kendine yanlış bilgi üreterek bunu yok ediyor. İnternette sunulan bu yapay zeka modelleriyle ilgili durum gitgide daha çok halüsinatif bir hale doğru gidiyor. "Araştırma yapıyorsanız Nobel ödülü için değil, yeni periyotlar değişmek için ilginin devam etmesi için olmalı" Önceki anlatımlarınızda müziğiniz ve farklı sanat dallarına büyük ilgi kesintisi olduğunu belirtmiştiniz. Bir bilim insanı olarak, sanat ve bilim arasında temel bir bağlantıya sahip olup olmadığınız? Evet, madalyonun iki yüzü gibiler adeta. Tuval veya heykel üzerinde üç boyutlu bir alan resmetmekle gösterilen bir sanatçı, bir düşüncenin, oluşumun, gerçek bir resmin üç boyutlu temsilini kullanarak ve bunu iki boyutlu tuvalde üç boyutlu alana dönüştürüyor. Kimyada da aynısını yapıyoruz. Çocukken öğrenilen kimya, kağıt sayfalarının iki boyutlu ama aslında kimya üç boyutludur. Üç boyutlu kimya, katmanları genişletmek için gereklidir. Bir rock grubu üyesi görebiliyorken, hala müzik yapmaya devam edebiliyor musun? Artık listede. Nobel ürünleri ürünleri sonra sürdürülmesi mümkün olmuyor çünkü çok fazla zaman ve emek içeren bir iş. Alıştırma yapmak ve sürekli ilgilenmek gerekiyor. Eşinizin bilim insanının olduğunu düşünüyor. Nobel ödüllü biri olarak, değiştirmeyle bir gününüzü nasıl geçiriyorsunuz? Arkadaşlarımızı ağırlamayı çok topluyoruz, bu nedenle çok sık davetler düzenliyoruz. Birlikte yemek hazırlamayı çok evde. Güzel akşamlar geçiriyoruz, genellikle resmi veya politik içerikli birçok güzel sohbetimiz oluyor. Bazen müzikte eğleniyoruz. Ayrıca seyahat etmeyi gösteriyor, bu nedenle Nobel ödülü ile ilgili bu durum gerçekten güzel, çünkü ortak bir noktamız var,şu anda Türkiye'de olduğu gibi bunu paylaşıyoruz. İkimiz de gidip birer konferans veriyoruz ve bunu farklı açılardan tartışabiliyoruz. Gitmeden önce orada bulunmaktan sonra ve evde de üzerine konuşuyoruz. Türk bilim insanları, bilimsel, akademik ve akademisyenlere kimya alanında ne gibi tavsiyelerde bulunuyorsunuz? Bence önemli olan, merak duygusuyla ve kendinizi iyi hissederek bir şeyler yapmak. Yani araştırma yapıyorsanız, hayatınızla ilgili kaygılarınız yüzünden ya da Nobel ödülünü kazanmak istiyorsanız değil, alanınızda yeni dinlenmeler yapmak ilginizi sürdürmek için olmalı. Alanınız ister kimya ister fizik olsun öğrenci ister proje yöneticisi olun bu süreç aynı değildir. Merak, faaliyetlerinizde başrol oyuncunuz olsun ve harika şeyler size gelsin. Ayrıca bireysel için en önemli olanı yapın, ayrıntıların önemli olduğunu düşündüğünüz şeyler değil. Önemin gerçek anahtarınızı kendi içinizde bulun.